Itinera Spiritualia IV, 2011

Redakcja: Grzegorz Firszt OCD (red. nacz.), Łukasz Kasperek OCD

•  Wykaz skrótów
  

• Saverio Cannistrà OCD,Wpływ mistycznego doświadczenia Karmelu na kulturę 

• Albert S. Wach OCD,The Grace of Vocation end the Explanation of Existence: a Study Based on the Youth of St. Raphael Kalinowski [=Łaska powołania i objaśnianie egzystencji. Studium w oparciu o młodzieńcze lata św. Rafała Kalinowskiego]  

•  Ks. Jerzy Machnacz,Wierność (o)sobie. Szkic do antropologii Edyty Stein  

•  Andrzej Ruszała OCD,Dinamica dell’amore secondo San Giovanni della Croce [=Dynamika miłości według św. Jana od Krzyża]  

•  Benignus Józef Wanat OCD,Wybrane przykłady z ikonografii św. Teresy od Jezusa  

•  Ks. Andrzej Dobrzyński,La «petite voie mariale» selon Marie de Fisole [=„Mała droga maryjna” według Marie de Fiesole] 

•  Grzegorz Firszt OCD,Powołanie brata zakonnego  

•   Piotr Nyk OCD,Wybrane zagadnienia z tłumaczenia liturgii eucharystycznej na j. hebrajski. Inspiracje dla pełniejszego rozumienia Eucharystii   

• Noty o autorach
  
• Zawartość
  
• Contents 
  
• Contenuto
  
  Zakup
  

Streszczenia artykułów:

Saverio Cannistrà OCD
Wpływ mistycznego doświadczenia Karmelu na kulturę

      Autor w swoim artykule podejmuje temat wpływu doświadczenia mistyki terezjańskiej na kulturę. Jego zamiarem jest odpowiedzieć na pytanie: Co ma do powiedzenia mistyka karmelitańsko-terezjańska na współczesnym areopagu teologicznym i kulturowym? Autor stawia hipotezę, że mistyka Karmelu może być przeciwwagą dla stanowiska, które stawia człowieka w niebezpieczeństwie przesadnego subiektywizmu, w którym podmiot staje się fragmentaryczny i zanika. Doświadczenie świętych Karmelu przywraca wartość temu, co zachodzi w wolnej relacji Boga i człowieka, i tym samym pomaga w odkryciu prawdziwego oblicza Boga, kondycji człowieka i autentyczności ich wzajemnej relacji. 
     W centralnej części artykułu hipoteza ta jest przedstawiona w trzech stwierdzeniach odpowiadających trzem wielkim doktorom Karmelu. Stwierdzenia te komponują się dialektycznie jako proces: teza-antyteza-synteza i są następujące: 1) Bóg nie jest taki, jak Go sobie wyobrażasz; jest „ludzki” (św. Teresa od Jezusa). 2) Człowiek nie jest taki, jak go sobie wyobrażasz; jest „boski” (św. Jan od Krzyża) i 3) Relacja pomiędzy Bogiem a człowiekiem nie taka, jak ją sobie wyobrażasz (św. Teresa od Dzieciątka Jezus). Mistyczne doświadczenie św. Teresy od Jezusa mówi dzisiejszemu człowiekowi, że Bóg nie jest totalną nieprzeniknioną i nieosiągalną tajemnicą (tego rodzaju ustawienie stało się toposem, powtarzającym się motywem naszej kultury), lecz kimś bliskim; w Jezusie Chrystusie ma ludzkie oblicze, ma imię. Żeby wznieść się ku Bogu człowiek nie musi niczego odrzucać ze swojego człowieczeństwa. Natomiast św. Jan od Krzyża odkrywa w swoim doświadczeniu mistycznym radykalną wolność człowieka, który nie może być zredukowany do zjawiska całkowicie zrozumiałego, dającego się wytłumaczyć i kontrolowanego, lecz staje się zawsze bardziej wolny w stopniowym otwieraniu samego siebie na Drugiego – na samego Boga, który czyni człowieka uczestnikiem boskiej natury i wprowadza go w dynamikę miłości pomiędzy Osobami Trójcy Świętej. W końcu św. Teresa od Dzieciątka Jezus poprzez swoje doświadczenie naznaczone dramatycznym konfliktem wewnętrznym, daje zrozumieć i odkryć dzisiejszemu człowiekowi kruchość i niestałość jego duchowej struktury, która w relacji z Bogiem znajduje potrzebę złożenia daru, ofiarowania siebie jako pustego naczynia, z prośbą, by zostało napełnione przelewającą się „falą nieskończonej czułości” znajdującą się w Bogu.
        Należy zauważyć, że tym, co może mieć chrześcijański wpływ na dzisiejszą kulturę jest jedynie Ewangelia Chrystusa. Doświadczenie mistyki karmelitańskiej jest naprawdę mistyczne, kiedy jest doświadczeniem odnowionym przez Słowo Boże. W związku z tym, skuteczne aktualizowanie tradycji duchowej Karmelu jest możliwe tylko poprzez wnikliwe odczytywanie prowadzące do prawdy Ewangelii.

   
Albert S. Wach OCD  
The Grace of Vocation end the Explanation of Existence: a Study Based on the Youth of St. Raphael Kalinowski [=Łaska powołania i objaśnianie egzystencji. Studium w oparciu o młodzieńcze lata św. Rafała Kalinowskiego]

       Artykuł stanowi próbę przedarcia się przez gąszcz historycznych i egzystencjalnych wydarzeń związanych z okresem pierwszych dwudziestu ośmiu lat życia Józefa Kalinowskiego (św. Rafała) i dotarcia do teologicznego „miejsca” jego spotkania z łaską powołania szczegółowego (życie zakonne, kapłaństwo). Jest jednocześnie usiłowaniem znalezienia odpowiedzi na pytanie stawiane przez naszego Bohatera o własną egzystencję i jej znaczenie. Podstawą źródłową analizy są jego osobiste Listyi Wspomnienia. Celem artykułu, który ma też charakter duszpastersko-powołaniowy, jest pokazanie na konkretnym przykładzie związku i wzajemnego oddziaływania pomiędzy łaską powołania a rozumieniem samego siebie.
      Część pierwsza obejmuje okres do 16. roku życia. Są to lata dojrzewania w środowiskach rodzinnym i kościelnym, które wywierają pozytywny wpływ na kształtowanie jego osobowości, a nawet może przyczyniają się do rozwoju ukrytej łaski jego osobistego powołania. Sam Kalinowski, wspominając w późnym okresie swego życia ten czas i „niektóre dane”, zakłada jej istnienie w młodości. Łaska ta, z nieznanych dla nas powodów (niewystarczająca jej świadomość?, wątpliwości?), nie zostaje jednak przez niego podjęta, co powoduje wiele zamętu w jego życiu i doprowadza do rozchwiania i połamania na „nieskładne części” jego młodej egzystencji.
        Część druga poświęcona jest okresowi studiów w Petersburgu i wchodzeniu w dorosłość i samodzielność (Brześć). Jest to bodaj najciemniejszy okres jego życia, naznaczony dużym zagubieniem egzystencjalnym, w którym dokonało się osłabienie więzi z Kościołem i oddalenie od sakramentów. Wciąż przyświeca mu jednak wyniesione z domu światło prawdy. Ono chroni go przed pokusą nihilistycznego zafałszowania swej egzystencji. Wielką pomocą jest też odbudowanie więzi z rodziną. Otwarte dzielenie z najukochańszymi osobami wspólnych wartości i najgłębszych tęsknot serca ułatwia mu dokonywanie codziennych wyborów, odkrycie celu życia, a nawet uruchamia swego rodzaju sprężynę, która równoważy stosunek do doczesności i jednocześnie pociąga ku wieczności.
        Część trzecia wprowadza czytelnika w świat najbardziej wewnętrznych przeżyć Kalinowskiego. Jego historia osobista i losy Ojczyzny – skądinąd bardzo dramatyczne dzieje powstania styczniowego – stanowią tu jedynie tło. Głównym protagonistą tego etapu życia Kalinowskiego jest bowiem w tym wypadku Słowo Boże, które wdziera się do jego serca i doprowadza cały dramat do punktu kulminacyjnego.

Ks. Jerzy Machnacz
Wierność (o)sobie. Szkic do antropologii Edyty Stein

        Rozważania przedstawione w artykule są szkicem do antropologii Edyty Stein – św. Teresy Benedykty od Krzyża, przeprowadzonym na podstawie trzech dzieł wybranych z jej dorobku. Filozofia Stein ma charakter osobisty i osobowy, jej punkt kulminacyjny stanowi twierdzenie, że byt osoby ludzkiej osiąga swój pełny sens i pełnię swego istnienia w bycie absolutnym, czyli w Bogu.
        Stein nie interesuje byt człowieka jako takiego, lecz istnienie własnej osoby. Na pytanie: kim właściwie jestem?, próbuje dać odpowiedzieć w różnych okresach swego życia i przy pomocy różnych metod. W artykule zostały przedstawione zasadnicze rysy jej 1) antropologii fenomenologicznej, 2) antropologii metafizycznej i 3) antropologii teologicznej. Antropologia fenomenologiczna, powstała w pierwszym okresie twórczości, zasadniczo zawarta jest w jej pracy doktorskiej: Zum Problem der Einfühlung. Antropologia metafizyczna, pisana z pozycji filozofii chrześcijańskiej, swoją pełnię osiąga w jej książce: Endliches und ewiges Sein. Versuch eines Aufstiegs zum Sinn des Seins, antropologia teologiczna najpełniej zawarta jest w dziele jej życia: Kreuzeswissenschaft. Studie über Johannes vom Kreuz.
        Stein jest uczennicą Husserla, pozostaje filozofem-fenomenologiem nawet w Karmelu. Podejmując problematykę wczucia pokazuje, że doświadczenie istnienia drugiego Ja jest możliwe, tym samym, że istnieje wiele podmiotów, stanowiących wspólnotę, pozostających ze sobą w kontakcie. Osoba ludzka nie jest czystym Ja. Człowiek jest jednością duszy i ciała. Osoba ludzka ma udział w świecie przedmiotowym i podmiotowym, dlatego posiada „podwójne” doświadczeni siebie. Doświadczenie istnienia drugiego Ja jest poszerzeniem i pogłębieniem rozumienia jej własnego życia.
        Chrzest Edyty Stein 1 stycznia 1922 roku stanowi cezurę w jej życiu i twórczości. Ponieważ do życia chrześcijańskiego należy także myślenie chrześcijańskie, dlatego podejmuje ona wysiłek zgłębienia podstaw filozofii św. Tomasza z Akwinu i wypracowania podstaw filozofii chrześcijańskiej. Być osobą znaczy: być podmiotem własnego istnienia-życia, które jest obrazem trójjedynego Boga.
        14 października 1933 roku Edyta Stein wstępuje do Karmelu w Kolonii i przyjmuje imię Teresy Benedykty od Krzyża. Filozofia arystotelesowsko-tomistyczna i wypracowana na jej podstawie antropologia, stanowi teraz dla niej przejście do dalszych, głębszych analiz, koncentrujących się na ukazania doświadczenia przez człowieka istnienia Boga, czyli na opisach przeżycia mistycznego. Stein, jako fenomenolog i jako osoba głęboko wierząca, odwołuje się do „samej rzeczy”. Wiele wskazuje na to, że interpretację opisów przeżyć mistycznych św. Jana „opiera” na własnym doświadczeniu mistycznym. Wiedza Krzyża nie jest bowiem teorią, lecz praktyką, czyli samym życiem. Ostateczne wyjaśnienie sensu życia człowieka i osiągnięcie jego pełni jest możliwe dla człowieka tylko w Bogu i przez Boga. Człowiek wyszedł od Boga i do Boga zmierza i cały czas Bóg jest obecny w jego istnieniu-życiu.

Andrzej Ruszała OCD
Dinamica dell’amore secondo San Giovanni della Croce [=Dynamika miłości według św. Jana od Krzyża]

       Powołanie człowieka do miłości jest najbardziej fundamentalnym i najgłębszym powołaniem, od realizacji którego zależy wszystko w jego życiu: poczucie sensu, szczęście i pełnia życia.
        Artykuł przedstawia dynamikę miłości w życiu człowieka, która – w ujęciu św. Jana od Krzyża – jest dynamiką historii zbawienia, dokonującej się w człowieku i przeżywanej przez niego na co dzień. Przeanalizowane zostały najważniejsze momenty tej zbawczej dynamiki miłości, odczytywane przez Doktora mistycznego zawsze w kluczu personalistycznym. Źródłem miłości i jej rozwoju jest Boża inicjatywa i Boży plan miłości wobec człowieka. Fakt grzechu jest odrzuceniem ze strony człowieka miłości Boga, które rodzi konkretne, negatywne konsekwencje w życiu duchowym. Kolejnym etapem historii miłości jest objawienie Bożej miłości w tajemnicy odkupienia, dokonanego przez Chrystusa oraz odpowiedź człowieka na tę miłość i współpraca z nią. We współpracy tej można wyróżnić aspekt czynny, przedstawiony jako miłosne poszukiwanie Boga przez człowieka i bierny – jako miłosne poszukiwanie człowieka przez Boga. W ten sposób, w kluczu miłości można zrozumieć najgłębszą istotę charakterystycznych dla Doktora karmelitańskiego pojęć nocy ciemnej i oczyszczeń, zarówno w ich aspekcie czynnym jak i biernym. W końcu przedstawione zostały najważniejsze cechy, charakteryzujące pełnię miłości człowieka doskonale oczyszczonego i zjednoczonego z Bogiem.

Benignus Józef Wanat OCD
Wybrane przykłady z ikonografii św. Teresy od Jezusa

       Autor na początku artykułu przypomniał nauczanie Kościoła, dotyczące sztuki sakralnej oraz rolę ikonografii w nauczaniu prawd wiary i w zbawczej misji Chrystusa. Właściwy temat rozwinął na tle danych biograficznych św. Teresy od Jezusa, mistrzyni życia duchowego, reformatorki Zakonu Karmelitańskiego i Doktora Kościoła. Scharakteryzował i przedstawił wybrane wątki ikonografii hagiograficznej, inspirowane jej autobiografią i opisami nadprzyrodzonych łask. Szczegółowo omówił sześć rycin z XVII i XVIII wieku, ze zbiorów Archiwum Krakowskiej Prowincji Zakonu Karmelitów Bosych oraz ich program ideowy. Na koniec dołączył litografię grafiki z XIX wieku, ukazującą ważniejsze portrety św. Teresy oraz klasztory karmelitanek bosych przez nią założone i mapę jej podróży fundacyjnych.

Ks. Andrzej Dobrzyński
La «petite voie mariale» selon Marie de Fisole [=„Mała droga maryjna” według Marie de Fiesole]

        Artykuł stanowi teologiczne opracowanie francuskiej książki pod tytułem La toute petitesse, napisanej w 1942 roku przez siostrę karmelitankę bosą z klasztoru w Lisieux, posługującą się pseudonimem. W rozważaniach autorki widoczny jest wpływ duchowości „małej drogi” św. Teresy od Dzieciątka Jezus.
        W „małej drodze maryjnej”, proponowanej przez Marie de Fisole, kluczowym jest odwołanie do metafory życia in sinu matris: stania się maleńkim pod sercem Najświętszej Panny, by całkowicie poddać się działaniu Chrystusa. Duchowość „życia w Maryi” jest chrystocentryczna, sakramentalna i kontemplacyjna. Naśladując Maryję w Jej uniżeniu, osoby wierzące przeżywają uczestnictwo w Eucharystii jako spotkanie z Panem w bijącym sercu Kościoła. W artykule podjęto także próbę ukazania małej drogi maryjnej od strony duszpasterskiej.
         Książka La toute petitesse jest mało znana, ponieważ była wydana przed wielu laty we Francji w dwóch niewielkich nakładach. Artykuł ma na celu przybliżenie duchowości zaproponowanej Marie de Fisole szerszej grupie czytelników, zwłaszcza osobom zainteresowanym duchowością maryjną i karmelitańską.


Grzegorz Firszt OCD
Powołanie brata zakonnego

        Celem artykułu jest ukazanie specyfiki powołania właściwego tym, którzy żyjąc w zakonie męskim, nie przyjmują święceń kapłańskich.
        Artykuł rozpoczyna się krótkim historycznym przeglądem postaci brata zakonnego. Po ukazaniu jego cech w monastycyzmie, w zakonach żebrzących, a także u kleryków regularnych i w zgromadzeniach zakonnych dochodzi się do konkluzji, że na przestrzeni historii doszło do zaistnienia zasadniczo dwóch wizji brata zakonnego: według pierwszej, brat zakonny cieszył się pełnymi prawami, podczas gdy w drugiej postrzegało się go jako zakonnika „drugiej kategorii”, przeznaczonego do pracy fizycznej i posług klasztornych, pozbawionego wielu praw, które przysługują tylko zakonnikom-kapłanom.
        W analizie czasów obecnych, zapoczątkowanych przez Sobór Watykański II, czasów, w których znikło dwojakie pojmowanie postaci brata zakonnego, a zadomowiła się koncepcja życia zakonnego brackiego jako pełnowartościowego życia zakonnego (PC 10), przemyślenia koncentrują się wokół eklezjologii komunii. Wychodząc od VC 31, gdzie wyjaśnia się, na czym polega komunia eklezjalna, autor podejmuje próbę sformułowania wniosków dla zrozumienia tożsamości brata zakonnego, tak jak dzisiaj jest ona rozumiana. Bierze pod uwagę: tę samą godność osób, logikę sakramentów wtajemniczania chrześcijańskiego, wzajemne przyporządkowanie sobie powołań w Kościele, niektóre różnice pomiędzy bratem zakonnym a wiernym świeckim, specyfikę misji brata zakonnego, a także pewne różnice pomiędzy tożsamością brata zakonnego a stanem życia kapłańskiego. Przedstawione myśli pozwalają zrozumieć, że powołanie brata zakonnego jest powołaniem bogatym znaczeniowo i bardzo ważnym tak w życiu zakonnym, jak i w Kościele.

Ks. Tomasz Seweryn
Ciało, Krew i Duch w Eucharystii

        Inkarnacja – Wcielenie Jezusa Chrystusa ciągle budzi rzeczowe, fascynujące refleksje, bardziej niż wypowiadana, tu czy tam, niewystarczająco przemyślana teza o reinkarnacji. Artykuł przedstawia różne wymiary posługiwania się ciałem w rzeczywistości życia sakramentalnego, życia ludzkiego, gdzie wyrażamy siebie poprzez ciało, tworząc relacje. Miłość daje życie poprzez ciało, objawia się w ciele. Chrystus pragnie dialogu, stąd logos tworzy dialogos. Ciało jest uprzywilejowanym miejscem spotkania się Boga z człowiekiem. Król z nieba współbytuje z nami karmiąc nas swoim Ciałem i Krwią i napełniając swoim Duchem. Syn Boży, zrodzony, a nie stworzony, wniknął w ludzkość i wyrażał się ciałem. Mogę oddać do dyspozycji Boga swoje serce, ciało i duszę, bo i Chrystus oddał się nam aż do przelania własnej krwi. Bóg nieustannie wyraża solidarność z kondycją cielesną człowieka, bo w niej właśnie dokonują się wydarzenia zbawcze.
        W opracowaniu zaprezentowane zostały różne poglądy na temat ciała i krwi u Ojców Kościoła, została wyjaśniona symbolika kielicha, chleba i wina, jako szeroki wyraz horyzontu ludzkich trosk. Zostaje wyjaśniony i scharakteryzowany cielesny wymiar człowieka, gdzie osadza się i rozwija życie duchowe. Ludzka natura przyjęta przez Chrystusa została przeniknięta Jego Duchem – przebóstwiona. Komunia św. pozwala nam zjednoczyć się z Chrystusem i upodobnić się do Chrystusa. Przyjęcie Ducha Świętego sprawia, że człowiek cielesny staje się człowiekiem duchowym. Przekształcani przez Ciało, Krew i Ducha Chrystusa tworzymy Kościół – Mistyczne Ciało Chrystusa, złożone z Głowy i członków, ożywionych Jego Duchem.

Piotr Nyk OCD
Wybrane zagadnienia z tłumaczenia liturgii eucharystycznej na j. hebrajski. Inspiracje dla pełniejszego rozumienia Eucharystii

        Nie posiadając starożytnych przekazów ustanowienia uczty eucharystycznej lub też modlitw eucharystycznych z pierwszych wieków istnienia Kościoła w języku aramejskim, którym posługiwali się Pan Jezus i Jego uczniowie, zdani jesteśmy na ich rekonstrukcję w celu ich poznania. Wprawdzie prób takich podejmowali się niektórzy badacze Pisma Świętego jak np. niemiecki uczony J. Jeremias, jednakże jedynie w odniesieniu do słów konsekracji. W takiej sytuacji ciekawą próbę swoistej rekonstrukcji modlitw eucharystycznych stanowi tłumaczenie tekstu i obrzędów Mszy św. w rycie rzymskim, dokonane w Izraelu w 1975 r. dla potrzeb wiernych pochodzenia żydowskiego.
        Na podstawie analizy wybranych teologicznych sformułowań tegoż tłumaczenia poczynić można następujące obserwacje:
   - Przy tłumaczeniu tekstów Mszy św. na współczesny j. hebrajski objawia się specyfika tego języka, który podobnie jak hebrajszczyzna biblijna jest językiem konkretu. W związku z tym pojawiają się nieraz trudności w oddaniu pojęć natury filozoficznej, wyrosłych na przestrzeni historii Kościoła. Przykład tego typu trudności może przedstawiać tłumaczenie filozoficznego pojęcia „współistotny Ojcu” z wyznania wiary. Zostało ono oddane za pomocą obrazowego sformułowania „kość z kości Ojca”.
   - Większość ważnych pojęć teologicznych jest taka sama jak w Biblii hebrajskiej, co wynika z faktu, że język hebrajski nie ma innego źródła i innej przeszłości jak Biblia. Dlatego wyrażenia ofiarnicze, pochodzące ze starożytnego obszaru kultowego, z jednej strony zachowują swoje znaczenie, z drugiej jednak, przetransponowane do nowej rzeczywistości religijnej dobrze ją tłumaczą. Jednakże j. hebrajski ulegał także pewnej ewolucji, jak np. wpływom innych języków semickich lub j. aramejskiego. Stąd nie wszystkie pojęcia starożytnego hebrajskiego, które z punktu widzenia teologicznej ciągłości bardziej by nam odpowiadały, nie mogą zostać użyte z powodu innego znaczenia, jakie dziś posiadają. Przykładem jest rzeczownik „olam”, który w biblijnym hebrajskim oznaczał „wieczność”, natomiast dzisiaj oznacza „świat”.
   - Tłumaczenie Mszy św. na język hebrajski dobrze ukazuje żydowskie korzenie chrześcijańskiej liturgii eucharystycznej. Przy próbie tłumaczenia okazuje się bowiem, że niektóre modlitwy możemy wprost dosłownie zapożyczyć z obrzędu żydowskiej Paschy. Najlepszym przykładem są błogosławieństwa nad chlebem i winem w części Mszy św. zwanej Offertorium. 
  - Hebrajskie tłumaczenie tekstów i obrzędów Mszy św. pozwala znaleźć sformułowania, mogące inspirować do pobożności eucharystycznej i jej głębszego przeżywania. Przykładem jest użycie porównania „jak rosę z nieba” w prośbie o zesłanie Ducha Świętego na dary ofiarne. Dzięki niemu pojawia się aluzja do cudu manny na pustyni, która także „jak rosa” opadała na ziemię i która podobnie jak Eucharystia była cudem Boga.